Dementerenden vergeten hun pijntjes bij de Tovertafel

Dementerenden vergeten hun pijntjes bij de Tovertafel

Interactief lichtspel moet apathie bij alzheimerpatiënten doorbreken

Dementerenden die uit zichzelf niet bewegen tóch laten bewegen - een industrieel ontwerpster vond daar samen met ouderen een speelse manier voor. Mevrouw Roorda (87) leeft op: 'Kom maar eens bij mij, popje.'

Door: Margreet Vermeulen 20 april 2017, 02:00

 

'Kijk nou eens!' Verbaasd kijkt mevrouw Spreeuwers (87) naar mevrouw Aukes (84). Die draait rondjes met haar wijsvinger over het lichtblauwe viooltje dat op het tafelblad wordt geprojecteerd en dat alsmaar groter en groter wordt. Spreeuwers kijkt bewonderend van de bloem naar mevrouw Aukes. 'Je vingers zijn ook helemaal blauw. Dat is toch wel wat, zeg.'

Het bewegende bloementafereel laat de bewoners van Ús Hiem (ons erf) in Sint Nicolaasga een tikkeltje verbluft achter, zo mooi vinden ze het telkens weer. Het personeel van Ús Hiem, onderdeel van woonzorgcentrum Doniahiem, kijkt vertederd toe hoe de demente bewoners tot leven komen, plezier hebben, even hun pijntjes vergeten en soms zelfs contact met elkaar maken.

Hoe doorbreek je de apathie bij mensen die ernstig dementeren? 'Hersenprofessor' Erik Scherder, bekend van De Wereld Draait Door, vroeg het in 2009 aan industrieel ontwerper Hester Anderiesen Le Riche van de TU Delft. En die ontwikkelde de Tovertafel: een lichtspel voor mensen met ernstige dementie.

Apathisch in een stoel zitten is slecht voor het welzijn. Gewrichten worden stijf, mensen raken verveeld en depressief of geagiteerd en de hersenen gaan sneller achteruit dan nodig is. Anderiesen Le Riche promoveert maandag op de Tovertafel waar ze inmiddels een bedrijf met dertig werknemers omheen heeft gebouwd.

Geluksmoment

Een nieuwe telefoon ontwerpen voor yuppen, dat vindt Le Riche niet zo interessant. Waar ze als fervent windsurfer wel van droomt is om mensen die niet zo makkelijk naar buiten kunnen te laten voelen hoe het is om over het water te stuiteren op een surfboard en van de wind te genieten. Dat is voor mensen met dementie natuurlijk een brug te ver. 'Het is al heel wat als ze door de Tovertafel een geluksmoment beleven of contact maken met medebewoners. Dat laatste is lastig, want ze voelen allemaal dat ze niet thuis zijn, maar weten niet waar ze wel zijn. Dat is een barrière om contact te maken.'

Op de tafel dansen zeepbellen. Grote en kleine. Als je ze aanraakt, spatten ze uit elkaar - blub - met een sponzig geluidje. 'Net alsof iemand windjes laat', grapt mevrouw Aukes. Iedereen lacht. De vier dames prikken, slaan, duwen en trommelen tot de zeepbellen het begeven.

Uiteindelijk zijn de ouderen de ontwerpers, niet ik

Hester Anderiesen Le Riche, promovendus

Mevrouw Roorda (87) staart gebiologeerd naar een afgedwaald belletje dat op haar af komt zweven. 'Kom eens bij mij popje', zegt ze. 'Kom maar, niet bang zijn. Je bent toch mijn poppie.' Ze is de pop in haar poppenwagen, strak naast haar stoel geparkeerd, even vergeten.

Le Riche ontwierp de Tovertafel samen met demente ouderen. Ze observeerde, probeerde uit, keek wat werkte en wat niet. 'Uiteindelijk zijn zij de ontwerpers, niet ik.'

Zij zijn ook de naamgevers, want één van de patiënten riep in de ontwerpfase uit: 'Het lijkt wel een tovertafel.' Dat de lichtbeelden door een beamer vanaf het plafond op tafel worden geprojecteerd, realiseren de patiënten zich niet.

Inmiddels zijn er twaalf verschillende spellen voor de Tovertafel waarvan de kern is: er is géén competitie. Niemand kan winnen of verliezen of iets fout doen. En de spelers hoeven geen doel te bereiken. Essentieel is ook: het spel is interactief en reageert op de handbewegingen van de bewoners. Blijven die uit, dan trekt het spel de aandacht met geluidjes of bewegende beelden.

Isabelle Bos, onderzoeker en neuropsycholoog van het Alzheimer Centrum Limburg, Universiteit Maastricht, vindt het mooi hoe wetenschap, technologie en zorg in de Tovertafel gecombineerd worden. Echter: 'Het bewijs dat het spel apathie ook echt vermindert en de kwaliteit van leven verbetert bij mensen met dementie is niet echt sterk', aldus Bos. 'Daarvoor is de steekproef van zeven patiënten te klein.' Promovenda Le Riche heeft een uitgebreider onderzoek op stapel staan.

Kermis

Het is hartverwarmend als je ziet hoe kinderen en kleinkinderen weer contact maken met hun moeder of oma met wie het gesprek al jarenlang stokt

Hester Anderiesen Le Riche, promovendus

Op tafel rolt een veelkleurige strandbal richting mevrouw De Jong (81), die er nijdig met haar rozeroodgelakte nagels tegenaan tikt. Een bal die van tafel dreigt te rollen, dat maakt het lastig stil te blijven zitten. 'Het lijkt hier wel kermis', zegt De Jong. 'Had mijn man mooi gevonden. Hoe gekker hoe mooier.' De bal roept ook andere herinneringen wakker als de bewoners de bal overspelen. 'Wij woonden vroeger aan het Heegermeer', zegt mevrouw Aukes. 'Bij Heeg.'

Bij de populariteit van het spel (duizend verzorgingshuizen hebben er al een gekocht) speelt waarschijnlijk mee dat de bewoners het zelf kunnen spelen, zonder supervisie van het vaak zwaarbelaste personeel. Ook bezoekers kunnen meedoen. 'Hartverwarmend als je ziet hoe kinderen en kleinkinderen weer contact maken met hun moeder of oma met wie het gesprek al jarenlang stokt', aldus Anderiesen Le Riche.

Het laatste spel eindigt met een lief muziekje. 'Krek een piano', zegt mevrouw Roorda waarderend. Mevrouw De Jong gaat puffend achterover zitten. 'Mooi spel hoor, maar nou heb ik hier pijn.' Ze drukt in haar zij. Ze lijkt vermoeid. 'Nee, ik ben niet moe. Ik heb pijn. Het woord moe komt in mijn woordenboek niet voor.'

De dames Spreeuwers en Aukes pakken hun breiwerkjes op. Mevrouw Roorda staart de gang in. 'Is de post al geweest?', vraagt ze aan verpleegkundige gerontologie-geriatrie Ria Witteveen. 'Verwacht u iets dan?' Mevrouw Roorda fluistert iets in haar oor. 'Dan komt het vast morgen', zegt Witteveen.

 

http://www.volkskrant.nl/wetenschap/dementerenden-vergeten-hun-pijntjes-bij-de-tovertafel~a4488749/?utm_source=facebook&utm_medium=social&utm_campaign=shared%20content&utm_content=paid&hash=b2bef1d1a5198a24c05022dd30c557a2e5f84a1a